Inwentaryzacja ssaków

1. Inwentaryzacja ssaków
Na Pustyni Błędowskiej oraz w przyległym kompleksie Lasów Błędowskich Nadleśnictwa Olkusz, w okresie od czerwca 2012 do sierpnia 2013 prowadzono obserwacje mające na celu stwierdzenie występowania chronionych i łownych gatunków ssaków oraz określenie wpływu planowanych zabiegów ochronnych na te gatunki. Notowano wszelkie ślady obecności zwierząt, tj. tropy, odchody, legowiska, ślady żerowania. W trakcie obserwacji potwierdzono występowanie dwóch gatunków podlegających ochronie: bóbr europejski (Castor fiber) i wiewiórka (Sciurus vulgaris) oraz ośmiu innych gatunków ssaków niepodlegających ochronie: łoś, sarna, dzik, borsuk, lis, zając szarak, kuna domowa (kamionka) i kuna leśna (tumak).

1.1. Metodyka
W lutym 2013 na terenie Pustyni Błędowskiej objętej projektem oraz w przyległym kompleksie leśnym przeprowadzono tropienia na transektach i pędzenia powierzchni taksacyjnych w miotach. Działania te miały na celu potwierdzenie występowania określonych gatunków zwierząt, szacunkową ich liczebność oraz wpływ planowanej wycinki drzew na lokalną populację zwierzyny łownej.

1.1.1. Taksacja w miotach
W dniu 2 lutego 2013r. przeprowadzono na terenie Pustyni Błędowskiej oraz w przyległym kompleksie Lasów Państwowych Nadleśnictwa Olkusz pędzenia w miotach taksacyjnych. W tym celu na omawianym terenie wyznaczono trzy mioty. Miot M-1 o powierzchni 28,1 ha położony był na obszarze Pustyni Błędowskiej. Pozostałe dwa mioty (M-2 pow. 55,2 ha, M-3 pow. 59,5 ha) zlokalizowano w przyległym do Pustyni kompleksie Lasów Błędowskich (Mapa 1). W dniach 28 lutego oraz 1 marca ponownie przeprowadzono pędzenia w miotach M-1 oraz M-2.
Przed rozpoczęciem pędzenia dookoła miotu ustawiono 15 osób stanowiących nagankę, ruchome flanki oraz 10 obserwatorów czołowych. Odstępy pomiędzy osobami z naganki były nie większe niż 30 – 40 m. Każda flanka składała się z 3 lub 5-ciu osób ustawionych co 150 – 200 m. Obserwatorów czołowych rozstawiono co 200 m. Bardzo ważną kwestią było zachowanie kontaktu wzrokowego pomiędzy kolejnymi osobami w nagance, na flance i obserwatorami czołowymi. Na dany sygnał „podkowa” składająca się z naganki i obydwu flanek ruszyła powoli do przodu. Obserwatorzy czołowi pozostali w trakcie pędzenia miotu na swoich pozycjach. Notowano tylko zwierzęta opuszczające miot, które przecięły odcinek pomiędzy kolejnymi osobami. Podczas pędzenia naganka i obserwatorzy czołowi rejestrowali osobniki zwierząt wybiegające z miotu (sarny i dziki), które przecięły linię pomiędzy dwoma osobami, stosując regułę „prawej ręki”. Osoby na flankach rejestrowały zaobserwowane zwierzęta, które
przecinają odcinek widoczny pomiędzy nimi, a poruszającym się przed nimi kolejnym flankowym. Obserwowane zwierzęta notowano na odpowiednich oddziałach w planie miotu (rycina 1). Jeśli miot składał się z kilku oddziałów leśnych z dobrze widocznymi wewnątrz liniami oddziałowymi, na każdej takiej linii zatrzymywano nagankę i flanki w celu wyrównania szyku.

Ryc. 1

Ryc. 1. Wzór karty, na której notowano obserwowane zwierzęta w miocie taksacyjnym.

Rozmieszczenie miotów taksacyjnych na tle Pustyni Błędowskiej.

Mapa 1. Rozmieszczenie miotów taksacyjnych na tle Pustyni Błędowskiej i terenów leśnych Nadleśnictwa Olkusz (Mateusz Kolecki).

1.1.2. Tropienia na transektach
Kolejnym etapem inwentaryzacji było wykonanie w okresie 8 – 12 lutego tropień na transektach liniowych. Rozmieszczenie transektów przedstawia mapa 2. Transekt T-1 o długości 4,2 km przebiegał przez obszar Pustyni Błędowskiej. Pozostałymi transektami (T-2 dł. 4,1 km, T-3 dł. 5,6 km, T-4 dł. 2,9 km) były drogi leśne na terenie obwodu łowieckiego. Łącznie wyznaczono 16,8 km transektów.
Transektami były przejezdne zimą drogi leśne. W pierwszym dniu na badanym terenie wykonano objazd transektów i zatarto wszystkie napotkane tropy. W kolejnych 5-ciu dniach notowano wyłącznie świeże tropy, każdorazowo je zacierając. Miejsce napotkanych tropów było rejestrowane przy pomocy licznika samochodowego, lub urządzenia GPS. Przed rozpoczęciem objazdu każdego transektu zerowano licznik przebiegu km samochodu. Objazd każdego transektu zawsze rozpoczynano od jednego na stałe wyznaczonego punktu. Przy napotkanych tropach podawano gatunek zwierzęcia oraz liczbę tropów, które przecięły transekt oraz notowano stan licznika z dokładnością do 100 m. W przypadku, kiedy widać że tropy zwierząt zataczają koło i ponownie przecinają transekt notowano tylko pierwsze przecięcia tropów przez transekt. Procedurę taką stosowano w tych przypadkach, kiedy wyraźnie była widoczna trasa poruszania się zwierząt. Głębokość śniegu mierzono obok drogi, w lesie, nie na drodze lub innej
trasie przejazdu. Rejestrację tropów prowadzono na oddzielnych kartach (rycina 2) dla każdego transektu w trakcie jednego przejazdu.

Ryc. 2

Ryc. 2. Przykładowa karta tropień na transekcie liniowym.

Przebieg transektów liniowych, na których były wykonywane tropienia na śniegu.

Mapa 2. Przebieg transektów liniowych, na których były wykonywane tropienia na śniegu (Mateusz Kolecki).

1.2. Wyniki inwentaryzacji
W wyniku przeprowadzonych pędzeń zaobserwowano łącznie 23 sarny, 4 lisy i 4 zające (tabela 1). Nie zaobserwowano łosia, ani dzika. Ponadto notowano świeże tropy zwierząt opuszczające miot. W sumie zanotowano 18 tropów saren i 14 tropów dzików (tabela 2).

Otrzymane wyniki z wszystkich przeprowadzonych miotów posłużyły do obliczenia zależności opisującej wskaźnik tropów i zagęszczenie zwierząt obserwowanych w miotach (rycina 3). Otrzymane równanie regresji liniowej y=14,584*x+38,173 najlepiej opisujące w/w zależność (korelacja r=0,51) wykorzystano do obliczenia liczebności saren. Otrzymana zależność nie jest istotna statystycznie (p=0,24). Nie prowadzono obliczeń dla innych gatunków zwierząt, gdyż w poszczególnych miotach nie zaobserwowano bezpośrednio żadnych osobników dzika, ani tropów łosia, lisa, zająca.

Ryc. 3

Ryc. 3. Relacja pomiędzy wskaźnikiem tropów sarny w miotach, a zagęszczeniem saren na podstawie danych otrzymanych z pędzeń.


Przy użyciu otrzymanego równania regresji prostoliniowej obliczono zagęszczenie saren na całym badanym terenie. Otrzymano wartość 85,45 osobników / 1000 ha lasu.

Na wyznaczonych transektach w ciągu kolejnych pięciu dni liczono świeże tropy zwierząt, każdorazowo je zacierając. W sumie, na wszystkich transektach w ciągu 5-ciu dni, zanotowano 273 tropy saren, 73 tropy dzików, 161 tropów lisów i 131 tropów zajęcy (tabela 3). Najwięcej tropów sarny (144) zanotowano na transekcie T-2, najmniej na T-3 (17). Liczba tropów dzika na T-1 i T-2 jest porównywalna i wynosi odpowiednio 29 i 28. Nie stwierdzono tropów dzików na transekcie T-4. Rozkład tropów w kolejnych dniach tropień przedstawia tabela 4. W przypadku sarny liczba tropów w kolejnych dniach utrzymuje się na stałym poziomie około 57-60 tropów na dzień (łącznie ze wszystkich transektów). Wyjątek stanowi dzień 4, gdy zanotowano tylko 40 świeże tropy sarny.
Podobnie najmniej tropów dzika (8) zanotowano w czwartym dniu tropień. W pozostałych dniach liczba tropów dzika była zmienna i wahała się w granicach 10 – 29 tropów łącznie na wszystkich transektach. W trakcie tropień na transektach nie zanotowano tropów łosi, jednak obserwowano tropy tych zwierząt na innych drogach leśnych niebędących transektami.

Wskaźnik rozmieszczenia tropów sarny przypadających na 100 m transektu.

Mapa 3. Wskaźnik rozmieszczenia tropów sarny przypadających na 100 m transektu (*).

Wskaźnik rozmieszczenia tropów dzika przypadających na 100 m transektu.

Mapa 4. Wskaźnik rozmieszczenia tropów dzika przypadających na 100 m transektu.

* - wykorzystany podkład ortofotomapy był wykonany w 2012 r. przed rozpoczęciem zabiegów czynnej ochrony na Pustyni Błędowskiej.

Tab. 3
 
Tab. 3 Wyniki tropień na transektach.
 
Tab. 4
 
Tab. 4. Liczba tropów w ciągu kolejnych 5-ciu dni.

1.3. Wnioski

W wyniku przeprowadzonych pędzeń w miotach bezpośrednio obserwowano osobniki saren, lisów i zajęcy w kompleksie Lasów Błędowskich. Na obszarze Pustyni Błędowskiej obserwowano jedynie sarny. Na podstawie wykonanych w okresie zimowym tropień na śniegu stwierdzono, iż sarny preferują wąski (około 30m) pas ekotonu na granicy pustyni i dojrzałego drzewostanu sosnowego oraz na granicy lasu łęgowego rosnącego na brzegach Przemszy. Dziki w okresie prowadzonych tropień (5 dni) przemieszczały się pomiędzy wybranymi miejscami na Pustyni i w Lasach Błędowskich.
Związane to było z poszukiwaniem przez te zwierzęta pokarmu, gdyż w miejscach koncentracji tropów dzików obserwowano buchtowiska. Bardzo licznie na całym obszarze Pustyni Błędowskiej i w pobliskim kompleksie leśnym obserwowano tropy lisów. Prawdopodobnie związane to było z początkiem okresu godowego (tropienia wykonywano w lutym), a w związku z tym ze zwiększoną aktywnością poszczególnych osobników.

1.4. Stwierdzone gatunki ssaków
W 2012 roku na terenie Pustyni Błędowskiej i na przyległym obszarze Lasów Błędowskich stwierdzono obecność bobra (gatunek podlegający ochronie częściowej) oraz pięć innych gatunków ssaków. Jednak w trakcie prowadzonych przez cały rok (od czerwca2012 do sierpnia 2013) obserwacji terenowych, pędzeń w miotach i tropień na śniegu stwierdzono na badanym obszarze występowanie 2 gatunków podlegających ochronie: bóbr i wiewiórka oraz ośmiu innych gatunków ssaków niepodlegających ochronie: łoś, sarna, dzik, borsuk, lis, zając szarak, kuna domowa (kamionka) i kuna leśna (tumak).

Gatunki ściśle chronione

Wiewiórka pospolita, ruda (Sciurus vulgaris),

Gatunki częściowo chronione

Bóbr europejski (Castor fiber)