Jesteś tutaj: O projekcieEkspertyzy naukoweGeomorfologiczna

Analiza geomorfologiczna

1. Wstęp

Rzeźba terenu jako element środowiska powszechny i najbardziej widoczny stanowi podstawę warunkująca istnienie niemal każdego obszaru przyrody chronionej. Również Pustynia Błędowska uznawana za jeden z najciekawszych przyrodniczo i krajobrazowo obszarów w Polsce swoje znaczenie zawdzięcza głównie specyficznej eolicznej rzeźbie terenu i kształtującym ją procesom geomorfologicznym. Przez wiele lat, do czasu utrwalenia powierzchni przez szatę roślinną ewenementem na skalę europejską był współczesny aktywny rozwój form eolicznych, który nadał obszarowi cechy krajobrazu pustynnego, z ruchomymi wydmami, ze zjawiskami burz piaskowych (Sosnowski 1947, Łaskawiec 2003), mirażu (Bałuka, Tritt 2001) i któremu zawdzięcza nazwę pustyni. Wiele z występujących tam form można uznać za cenne z naukowego i edukacyjnego punktu widzenie oraz dużych walorów krajobrazowych.

2. Obszar badań

Pustynia Błędowska położona jest we wschodniej części Wyżyny Śląskiej na pograniczu z Wyżyną Krakowską. Zajmuje część Kotliny Mitręgi, między Błędowem, Chechłem i Kluczami. Jest częścią tzw. Wielkiej Pustyni, ciągnącej się dalej w kierunku Olkusza, Bolesławia i Starczynowa. Znajduje się w granicach Parku Krajobrazowego „Orlich Gniazd”. Dolina Białej Przemszy, przecinająca Pustynię ze wschodu na zachód dzieli ją na dwie nierówne części: mniejsza północną i większa południową. Obszar objęty projektem intensywnej ochrony zlokalizowany jest w środkowej i wschodniej części południowej Pustyni między Kluczami na wschodzie a Kozim Rogiem na zachodzie i między korytem Białej Przemszy na północy a środkowym odcinkiem Białej na południu. Jest to część pustyni o najbardziej urozmaiconej rzeźbie terenu.
Inwentaryzację form w obszarze projektu ochrony przeprowadzono w maju i czerwcu 2013 r. Zostały nią objęte również formy zlokalizowanych bezpośrednio poza jego granicą, narażone na przekształcenia po wylesieniem terenów przyległych. W okresie inwentaryzacji część obszaru była już wylesiona i wystawiona na działalność wiatru, jednak chcąc prognozować przewidywane przekształcenia rzeźby terenu w wyniku usunięciu szaty roślinnej - w typologii form do obszarów czynnej deflacji zaliczono jedynie te powierzchnie, które były aktywne przed wyrębem drzew.

3. Budowa geologiczna

Pustynia Błędowska położona jest w obrębie antyklinorium śląsko-krakowskiego. Wypreparowana została w iłach triasowych i jurajskich (Kozioł 1952, Kiryk, Kołodziejczyk 1978). Kotlina obramowana jest od południa wapieniami i dolomitami środkowo triasowymi, a od północy i wschodu – górnojurajskimi, wapieniami skalistymi i płytowymi, (Znosko 1953, Kiryk,Kołodziejczyk 1978). Dolomity środkowego triasu występują ponadto wyspowo koło Kluczów, ograniczone dyslokacjami tektonicznymi. Na powierzchni odsłaniają się w zboczach doliny Białej Przemszy koło Błędowa. Utwory triasu i jury zapadają 5-100 NE (Przemycki 1929, Kiryk, Kołodziejczyk 1978). Zarówno utwory triasowe w podłożu pustyni jak i jurajskie na jej obrzeżu (rejon Kluczów) pocięte są uskokami. Uskokami predysponowany był przebieg doliny Białej Przemszy.
Kotlinę wypełniają utwory czwartorzędowe. Są to od spągu: preglacjalny lub plejstoceński gruz wapienny z piaskiem bez materiału północnego, zastoiskowe: iły, glinki lessowate, mułki i iły piaszczyste interglacjału wielkiego, martwica wapienna, gruz i piasek, czysty warstwowany piasek kwarcowy osiągający największa miąższość wśród osadów czwartorzędowych (Kozioł 1952, Krzyżkiewicz 1952, Kotlicka, 1969). Piaski lokalnie lezą bezpośrednio na podłożu lub zwietrzelinie.
Piaski są utworem różnowiekowym . Ich akumulacja zachodziła w kilku etapach od interglacjału wielkiego, a większości od zlodowacenia Odry do ostatniego zlodowacenia włącznie (Lewiński 1914, Kozioł 1952, Gilewska 1972, Biernat 1984, Szczypek Wach 1989, Lewandowski Zieliński 1990,). 200-11 tys. lat temu. Geneza piasków jest złożona. W jego akumulacji mogły brać udział wody lodowcowe (Lewiński 1914, Kozioł 1952, Gilewska 1972, Biernat 1984), rzeczne, spłukujące utwory morenowe Sanu II z wierzchowiny kuesty jurajskiej (Krzyżkiewicz 1952,), zastoiskowe (Krzyżkiewicz 1952), opadowe i rzeczne (Różycki 1960), opadowe (Szczypek Wach 1989, Lewandowski, Zieliński 1990, Sendobry, Szczypek 1991). Powierzchniowa 1 - 3 m warstwa piasku ma cechy pokrywy eolicznej, przemodelowanej przez
wiatr podczas ostatniego zlodowacenia i holocenu (Biernat 1984, Szczypek, Wach 1995a).
Piaski są jednolite litologicznie na całej pustyni, złożone ze skaleni, granatu, cyrkonu, lidytu, kwarcu, glaukonitu, z małą zawartością materiału północnego. Jedynie w brzeżnych częściach pustyni wzrasta udział ziaren wapiennych (Kozioł 1952). Piasek jest w przewadze drobno i średnioziarnisty. (Kozioł 1952, Alexandrowiczowa 1962, Biernat 1984), w 88% złożony z frakcji 0,5 - 0,1 mm (Adamczyk 1957). Udział ziaren grubszych zwiększa się z zachodu na wschód, zgodnie z przeważającym kierunkiem wiatru (Krawczyk, Trembaczowski 1986).Miąższość piasku jest zróżnicowana. Na zachodnich i wschodnich krańcach badanego obszaru wynosi 12 do 20 m (Przemycki 1929, Kozioł 1952). Maksymalne wartości 45 – 79 m (Kozioł 1952, Kotlicka 1969, Kiryk, Kołodziejczyk 1978) osiąga w osi pradoliny Przemszy (Kozioł 1952, Krzyżkiewicz 1952, Znosko 1953, Alexandrowiczowa 1962, Kiryk, Kołodziejczyk 1978, Krawczyk, Trembaczowski 1986). Głęboka, kopalna forma pradoliny Przemszy o szerokości 300 m - 1,5 km, przebiega południkowo, wzdłuż podnóża kuesty od Kluczów w kierunku Starczynowa (Kozioł 1952). Holoceńskie mułki, piaski i torfy o miąższości 2m wypełniają dno doliny Białej Przemszy.

4. Rzeźba terenu

Pustynia Błędowska zajmuje część przedczwartorzędowego (Kiryk, Kołodziejczyk 1978) obniżenia denudacyjnego Kotliny Mitręgi, wypreparowanego w iłach triasowych i jurajskich (Kozioł 1952) przez Białą Przemszę. Leży w prawie całkiem zamkniętej kotlinie, od północnego zachodu, północy i wschodu ograniczonej wzniesieniami: progów strukturalnych typu kuest i skalistymi wzgórzami ostańcowymi. Od południowego zachodu Kotlinę zamyka próg środkowotriasowy (wapienia muszlowego) przebiegający od Sławkowa przez Bukowno, Podlesie, Rudy, Kuźniczkę, Krzykawkę, zbudowany z wapieni i dolomitów zapadających na północny wschód. Tworzą go płaskowzgórza, garby i pagóry o falistej lub wyrównanej powierzchni, szerokości 3 - 5 km i wys. >370 m. n. p. m. (30 - 80 m wysokości względnej) (Przemycki
1929, Znosko 1953, Kiryk, Kołodziejczyk 1978).Od wschodu i północy Kotlinę ogranicza kueta jurajska, ciągnąca się przez Olkusz, Pomorzany, Klucze, Chechło do Błędowa (Przemycki 1929). Tworzą ją płaskowyże o spłaszczonych wierzchowinach, zbudowanych z wapieni skalistych i płytowych. (Znosko 1953), o wysokości 449 m. n. p. m. (40 - 120 m wysokości względnej) (Kozioł 1952, Znosko 1953, Chramiec 1959). Przy upadzie skał na północny wschód wzgórza mają strome zbocza zachodnie (Przemycki 1929). Na północ od Kluczów, między Czubatką a Buczną Górą kuesta pocięta jest
uskokami (Przemycki 1929, Kozioł 1952), które podzieliły ją na szereg równolegle ułożonych zrębów i zapadlisk, warunkujących kręty przebieg kuesty. Jej występy pokrywają się ze zrębami, a zatoki z zapadliskami. Na przedpolu cofniętej kuesty w Kluczach i Rodakach (Czubatka) występują wapienne, skrasowiałe (z formami lejów, jam i ospy krasowej) ostańcowe wzniesienia – świadki (Przemycki 1929, Chramiec 1959, Kiryk, Kołodziejczyk 1978), Kuesta i formy skałkowe okolicy Kluczów rozczłonkowane są równoleżnikowymi, płaskodennymi dolinami wypełnionymi piaskiem, o dnach przechodzących w piaski Pustyni (Kiryk, Kłodziejczyk 1978).
Obniżenie Błędowskie jest denudacyjne, wypreparowane przez Przemszę, która na przełomie pliocenu i czwartorzędu (Kozioł, Krzyżkiewicz 1978) wycięła w obrębie mało odpornych iłów kajprowych subsekwentną dolinę, Forma ta została w okresie zlodowaceń plejstoceńskich całkowicie wypełniona osadami piaszczysto-żwirowymi różnej genezy i obecnie tworzy kopalną dolinę, zachowaną w podczwarorzędowym dnie kotliny. Forma ta przebiega przez obszar Pustyni z północy na południe, w kierunku Starczynowa i Bukowna wzdłuż podnóża kuesty jurajskiej w odległości 0,5 - 1,7 km od jej stoków i w rejonie Kluczów łączy się .z obecną dolina Białej Przemszy.(Kozioł 1952). Jest to forma izoklinalna, która przesuwając się zgodnie z upadem warstw na ENE osiągnęła szerokość 300 m - 2 km,
głęboka, o dnie położonym < 50 m poniżej obecnego. Wzdłuż jej osi osady czwartorzędowe osiągają maksymalną miąższość. Współczesna dolina Białej Przemszy przecinająca Pustynię ze wschodu na zachód jest formą płaskodenną, szerokości 1 - 1,2 km, głębokości 70 - 150 m, wyciętą w iłach i łupkach. W obrębie Pustyni koryto Białej Przemszy cechuje się szerokością 4 - 5 m, niewielkim spadkiem (315 - 295 m. n. p. m.) i krętym przebiegiem. Wcina się w piasek do głębokości 2 - 6 m, bezpośrednio podcinając piaszczyste brzegi lub jest od niego oddzielone równiną zalewową. Koryto wykazuje tendencje do przesuwania się na północ, stąd podcinany jest głównie prawy brzeg, tworzący miejscami skarpy. Lewy brzeg zajmują niższe poziomy terasowe.

W dolinie Białej Przemszy zostały wyróżnione 4 poziomy terasowe (Lewiński 1914). Najniższy poziom zalewowy (fot. 2) o wysokości koło 1 m (Tyszkiewicz 1959) zbudowany jest z mułków i piasków.

Fot.-2

Fot. 2. Koryto i równina zalewowa Białej Przemszy w punkcie nr 2 (fot. M. Boniecki).

Tworzy na lewym brzegu wzdłuż koryta pas szerokości 50 - 300 m podmokłej, zabagnionej, mulasto-torfiastej równiny nadrzecznej z mokradłami i starorzeczami. Druga wyższa terasa holoceńska 3 - 4 m wysokości zbudowana jest z piasku (Chramiec 1959).
Utwory piaszczysto-żwirowe budują dwie terasy plejstoceńskie: 5 m wysokości - vistuliańska (poza obszarem badań) oraz 7 - 10 m wysokości poziom zasypania ze zlodowacenia Odry, tworzący powierzchnię Pustyni. Wznosi się ona wyżej na południowym niż na północnym brzegu Białej Przemszy. Powierzchnia ta na południowo-wschodnim brzegu Pustyni rozcięta jest do kilku m niszą źródłową i dolinami Białej i Białki. Źródłowy odcinek doliny Białej, obecnie okresowo tylko odwadnianej cechuje się szerokim (300 m), zabagnionym dnem oraz zboczami o różnej wysokości, z których północne podwyższone jest wałem wydmowym (fot. 1).

Fot.-1

Fot. 1. Wydma wkraczająca na zbocze doliny Białej w punkcie nr 1 (fot. M. Boniecki).

Piaszczysta równina tworząca powierzchnię Pustyni przeobrażoną przez działalność wiatru (Kozioł 1952), w centrum niemal płaska (fot. 5), o nachyleniu 2 - 30, w częściach brzeżnych i nad Białą Przemszą podwyższona wałami wydmowymi, obniża się w kierunku zachodnim od 325 m.n.p.m. w pobliżu Kluczów do 302 m.n.p.m, koło Błędowa.

Fot.-5

Fot. 5. Ukształtowanie piaszczystej powierzchni zasypania z okresu zlodowacenia Odry (fot. M. Boniecki).

Obniża się również w kierunku północnym. Biała Przemsza dzieli Pustynię na dwie części, charakteryzujące się odmiennym ukształtowaniem, związanym z różnym położeniem w stosunku do otaczających wzniesień, modyfikujących kierunki i prędkość wiatru. Mniejsza, północna część pustyni niemal idealnie płaska, w centrum cechuje się rzeźbą deflacyjną z graniakami i rynnami deflacyjnymi. Wydmy utworzyły się wyłącznie na obrzeżach, głównie w jej wschodnim fragmencie. Znacznie większa część południowa, o rzeźbie deflacyjno-akumulacyjnej charakteryzuje się bardziej urozmaiconym ukształtowaniem powierzchni. Badany obszar zajmuje wschodnią i centralną część Pustyni położonej na południe od Białej Przemszy, o najbardziej interesującej rzeźbie terenu i największym zróżnicowaniem form eolicznych (tab. 1, ryc, 1).

Ryc. 1

 Ryc. 1. Mapa głównych elementów rzeźby terenu Pustyni Błędowskiej w obszarze planowanej ochrony czynnej.

W krajobrazie Pustyni najbardziej widocznymi formami są wydmy. Formy wydmowe cechują się nierównomiernym rozmieszczeniem, różną wielkością i zróżnicowaniem kształtów. Większość z nich została usypana pod wpływem wiatrów W i SW. Wszystkie zostały ostatecznie uformowane w latach 30 - 60 XX w., a następnie utrwalone. Największa koncentracja wydm występuje na niemal całym obwodzie dawnej pustyni (z połowy XX. w.). Obszar ten obrzeża wyraźny brzeżny wał wydmowy. Jego powstanie ma związek z wymuszoną depozycją piasku wskutek zwiększonego tarciem powietrza o zwarte pasy leśne lub wzrostem wilgotności podłoża na granicy poziomu piaszczystego i niższej terasy holoceńskiej. Najwyższe wały wydmowe (16 m) okalają badany obszar od południa wzdłuż źródłowego odcinka Białej (fot. 30, 36) i dawnej granicy lasu oraz od północy wzdłuż doliny Białej Przemszy (fot. 34, 35).

Fot.-30

Fot. 30. Stok złożonej wydmy wałowej podłużnej nr 36 (fot. M. Boniecki).

Fot.-36

Fot. 36. Stok wydmy wałowej podłużnej nr 48 (fot. M. Boniecki).

Fot.-34

Fot. 34. Łagodnie nachylony stok wydmy wałowej podłużnej nr 43 (fot. M. Boniecki).

Fot.-35

Fot. 35. Fragment stoku złożonej wydmy wałowo-łukowej nr 45 (fot. M. Boniecki).

Wały brzeżne są formami złożonymi, o kształtach wałów podłużnych o równoleżnikowej rozciągłości. Jedynie nad Białą Przemszą wał z łukowym wygięciem, kształtem naśladuje przebieg krawędzi terasy plejstoceńskiej. Wały cechują się dużą długością do 1300 m, wyraźną ciągłością, nierówną powierzchnią z różnej wielkości nieckowatymi zagłębieniami i nieregularnymi, kopulastymi lub wydłużonymi wzniesieniami. Ich przeciwległe stoki maja podobne nachylenia, jedynie lokalnie w obrębie południowego wału brzeżnego zaznacza się asymetria stoków, najwyraźniejsza na wale, przechodzącym w zbocza doliny Białej (nachylenie stoków od strony pustyni wynosi 10 - 150, od strony doliny 20 - 400).

We wschodniej części pustyni u podnóża kuesty jurajskiej powstało kilka różnej wielkości pojedynczych i złożonych wydm wałowych poprzecznych, dostosowanych swoim południkowym przebiegiem do kształtu wzgórz (Krawczyk, Trembaczowski 1986). Są to wydmy-echa, powstałe wskutek odbicia wiatru od przeszkody terenowej (Przemycki 1929). Wydmy układają się w kilka równoległych ciągów. Są wśród nich formy dużych rozmiarów o wysokości do 8 m, długości 1020 m i szerokości 160 m. Największe z nich mają kształty połączonych form wałowych i łukowych, linie grzbietowe o wyrównanych profilach, stoki gładkie o wyraźnej asymetrii nachyleń: 6-100W i 24-320E (fot. 37, 38, 39, 40).

Fot.-37

Fot. 37. Stromy zawietrzny stok wydmy wałowej poprzecznej nr 49 (fot. M. Boniecki).

Fot.-38

Fot. 38. Zawietrzny stok wydmy wałowej poprzecznej nr 50 (fot. M. Boniecki).

Fot.-39

Fot. 39. Dowietrzny stok wydmy wałowej poprzecznej nr 50. Na drugim planie wzgórze Czubatki (fot. M. Boniecki).

Fot.-40

Fot. 40. Dowietrzny stok złożonej wydmy łukowej nr 51 (fot. M. Boniecki).

Wały wydmowe oddzielone są rynnami i obniżeniami deflacyjnymi. W środkowej części pustyni rozmieszczenie wydm jest nierównomierne, a ich kształty i rozmiary – zróżnicowane (Alexandrowiczowa 1962). Największe choć nieliczne wydmy złożone i wałowe poprzeczne występują w zachodniej części obszaru na południe od Koziego Rogu. W kierunku wschodnim pustyni wydmy stają się liczniejsze, mniejsze, o różnych kształtach, z przewagą form wałów podłużnych i dużą liczbą form nieregularnych. Wokół wielu odosobnionych dużych wydm, po ich stronie dowietrznej i zawietrznej rozciąga się strefa piasków nawianych. W centralnej części obszaru największe wydmy to formy złożone i wały poprzeczne. Wydmy złożone (fot. 39) powstały z połączenia form wałowych poprzecznych i podłużnych lub wałowych i łukowych, cechujących się różną mobilnością. W ich częściach grzbietowych występują drugorzędne formy obniżeń i kulminacji (fot. 32).

Fot.-32

Fot. 32. Drugorzędne formy kopczyków piaszczystych w obrębie grzbietu złożonej wydmy wałowo-łukowej nr 39 (fot. M. Boniecki).

Osiągają wysokość do 11 m, długość do 650 m, szerokość do 140 m Wydmy wałowe poprzeczne południkowo wydłużone (fot. 23, 24, 25, 31, 46) są formami masywnymi choć niewysokimi (wysokości 3 - 8 m), o dużej długości do 400 m i szerokości do 90 m.

 Fot.-23

 Fot. 23. Fragment zawietrznego stoku wydmy wałowej poprzecznej nr 28 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-24

 Fot. 24. Zawietrzny stok wydmy wałowej poprzecznej nr 29 (fot. M. Boniecki).

Fot.-25

 Fot. 25. Zawietrzny stok wydmy wałowej poprzecznej nr 30 (fot. M. Boniecki).

Fot.-31

Fot. 31. Grzbietowa część wydmy wałowej poprzecznej nr 37 (fot. M. Boniecki).

Fot.-46

Fot. 46. Zawietrzny stok wydmy wałowej poprzecznej nr 61 (fot. M. Boniecki).

Cechują się wyraźną asymetrią stoków (6-150W i 200E), Mają niewyrównane linie grzbietowe z wtórnymi kępami. Mniejsze z nich często o 2 kulminacjach powstały ze zrośnięcia wydm kopulastych. Wydmy wałowe podłużne o przebiegu SW-NE,. W-E, NW-SE, występują na całym obszarze. Ich rozmiary wzrastają w kierunku zachodnim od 5 do 180 m długości i od 3 do 50 m szerokości. Osiągają wysokość do 4 m. Mają asymetryczne stoki: południowe - łagodne, północne - strome (fot. 41).

 

Fot.-41

Fot. 41. Stok wydmy wałowej podłużnej nr 53 z brukiem deflacyjnym u podnóża (fot. M. Boniecki).

Formy o niewyrównanych liniach grzbietowych z dwoma kulminacjami w rejonie Kluczów oddzielonymi obniżeniem mogły powstać z połączenia rzędowo ułożonych wydm kopulastych.

Wydmy pozostałych typów są nieliczne. W centrum obszaru i na północ od Czubatki znajduje się kilka wydm o kształcie zbliżonym do barchanów o krótkich ramionach wyciągniętych na wschód, rzadziej na północny-wschód, z dobrze wykształconą częścią środkową (fot. 10), wyraźnej asymetrii stoków (100W i 24-320E). Formy reprezentują inicjalne stadium rozwoju barchanów, lub formowane były w niesprzyjających warunkach pod wpływem zmiennych kierunków wiatru.

Fot.-10

Fot. 10. Inicjalne formy wydmowe typu barchanów na powierzchni deflacyjnej nr 7 (fot. M. Boniecki).

Wydmy kopulaste, których długość porównywalna jest z ich szerokością są niewielkie 3-6 m, wysokości (fot. 26).

Fot.-26

Fot. 26. Odkrywka w szczytowej części wydmy kopulastej nr 33 (fot. M. Boniecki).

Ułożone są rzędowo obok siebie. Wiele wydm to formy nieregularne, o kształtach uwarunkowanych rozkładem kęp roślinności. Kopczyki piaszczyste należą do form. fitogenicznych. Tworzą się wskutek zatrzymania piasku w cieniu kęp roślinności (fot. 43, 44).

Fot.-43

Fot. 43. Fitogeniczna forma kopczyka piaszczystego nr 56, usypywanego w cieniu kęp roślinności (fot. M. Boniecki).

Fot.-44

Fot. 44. Zespół kopczyków piaszczystych nr 57 (fot. M. Boniecki).

Bardzo liczne, szczególnie w południowo-wschodniej części pustyni: koło papierni w Kluczach, na południe od Czubatki, koło schronu w centrum Pustyni. Większe nagromadzenie tych form występują na obrzeżach powierzchni deflacyjnych (fot. 45).

Fot.-45

Fot. 45. Kopczyki piaszczyste nr 59 na obrzeżach powierzchni deflacyjnej (fot. M. Boniecki).

Tworzą południkowe, poprzeczne, podłużne o przebiegu W-E i NW-SE,. łukowate, kopiaste, elipsoidalne lub nieregularne nabrzmienia z drugorzędnymi kępami. Układają się wzdłuż linii SW-NE, W-E, NW-SE lub są rozmieszczone bezładnie. Osiągają wysokość <1 m – 3 m, długość 1 - 10 m, szerokość 1 - 6 m, Ich stoki W i E (dowietrzne i odwietrzne są symetryczne 12-16.0 do 220.
Do form deflacyjnych należą obniżenia i rynny deflacyjne. Obniżenia deflacyjne tworzą formy płytkich (1,5 - 3 m głębokości) zagłębień o owalnych kształtach. Poza obszarem nad Białą Przemszą charakterystyczny jest brak związku największych z nich z wydmami (fot. 17, 18, 19, 20, 21), choć część z nich (w rejonie Czubatki występuje na przedpolu wydm (fot. 22).

Fot.-17

Fot. 17. Obniżenie deflacyjne nr 14 (fot. M. Boniecki).

Fot.-18

Fot. 18. Obniżenie deflacyjne nr 14 (fot. M. Boniecki).

Fot.-19

Fot. 19. Brzeżna część obniżenia deflacyjnego nr 14 (fot. M. Boniecki).

Fot.-20

Fot. 20. Obniżenie deflacyjne nr 15 (fot. M. Boniecki).

Fot.-21

Fot. 21. Centralna część obniżenia deflacyjnego nr 15 (fot. M. Boniecki).

Fot.-22

Fot. 22. Międzywydmowe obniżenie deflacyjne nr 19 (fot. M. Boniecki).

Inne zostały zlokalizowane w obszarach lokalnych wirów, związanych z przeszkodami terenowymi lub roślinnymi. Niektóre obniżenia deflacyjne przyjmują formy rynien deflacyjnych o kierunku SW-NE (koło Czubatki). Powstały wskutek rozerwania wydm lub powstały w wąskiej strefie między występami lasu. Niewielkie (1 - 2 ha) nieutrwalone przez roślinność fragmenty powierzchni pustyni stanowią czynne pola deflacyjne. Są one zlokalizowane głównie w południowo-wschodniej i centralnej części badanego obszaru. Koncentrują się one wzdłuż dróg, szlaku turystycznego, rzadziej w obniżeniach międzywydmowych. Większość z nich tworzy niemal płaskie powierzchnie (fot. 6, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15, 27). Nieliczne tylko mają kształt płytkich zagłębień (fot. 16). Niektóre z nich urozmaicone są występowaniem kilku metrowej wysokości ostańców deflacyjnych (fot. 42). Są to formy współcześnie modelowane przez procesy deflacji, transportu i akumulacji eolicznej. W ich obrębie występują mikroformy rzeźby eolicznej (fot. 28).

Fot.-6

Fot. 6. Powierzchnia deflacyjna nr 4. Na horyzoncie widoczny fragment kuesty górnojurajskiej (fot. M. Boniecki).

 Fot.-7

Fot. 7. Powierzchnia deflacyjna nr 5 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-8

Fot. 8. Powierzchnia deflacyjna nr 6 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-9

Fot. 9. Powierzchnia deflacyjna nr 7 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-11

Fot. 11. Powierzchnia deflacyjna nr 8 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-12

Fot. 12. Powierzchnia deflacyjna nr 9 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-14

Fot. 14. Powierzchnia deflacyjna nr 10 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-15

Fot. 15. Powierzchnia deflacyjna nr 11 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-27

Fot. 27. Powierzchnia deflacyjna nr 34 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-16

Fot. 16. Powierzchnia deflacyjna nr 12 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-42

Fot. 42. Ostaniec deflacyjny nr 54 (fot. M. Boniecki).

 Fot.-28

Fot. 28. Mikrorzeźba powierzchni deflacyjnej nr 34 (fot. M. Boniecki).

Bruk deflacyjny złożony z okruchów skalnych najczęściej 0,5-2 cm (maksymalnie 10 cm) średnicy, o zróżnicowanym składzie petrograficznym. Są wśród nich wapienie, krzemienie, kwarce, piaskowce kwarcytowych, lidyty, piaskowce, skrzemieniałe gąbki jurajskie z wyraźnymi śladami korazji: podziurawienia, chropowate, lub wygładzone z zagłębieniami. Nieliczne – w centralnej części obszaru, okruchy skalne mają kształty graniaków wiatrowych (fot. 29).

Fot.-29

Fot. 29. Graniak wiatrowy na powierzchni deflacyjnej nr 34 (fot. M. Boniecki).

Są one niewielkie, o średnicy nie przekraczającej 3-5 cm.
Mikroformami depozycji eolicznej są zmarszczki piaszczyste - riplemarki eoliczne. Tworzą się na powierzchni lotnych piasków głównie w południowo-wschodniej części obszaru. Kilkucentymetrowej wysokości, o asymetrycznym przekroju poprzecznym, ułożone poprzecznie do kierunku wiatru, rejestrują jego chwilowy kierunek. Są formami nietrwałymi - wraz ze zmiana kierunku wiatru zmieniają swoją orientację, zanikają przy dużych prędkościach wiatru. W cieniu wiatrowym, za przeszkodami okruchów skalnych i graniaków lub za kępami traw tworzą się języki piaszczyste. One również zmieniają położenie wraz ze zmianą kierunku wiatru. Jeśli jest ona krótkotrwała i smugi piaszczyste nie zdążą ulec całkowitemu odwróceniu powiększają swoje rozmiary i przekształcają się w kępy piaszczyste (fot. 13).

Fot.-13

Fot. 13. Kopczyki piaszczyste na powierzchni deflacyjnej nr 9 (fot. M. Boniecki).

Z innych mikroform lotnych piasków można obserwować pierścienie wokół pojedynczych wysokich traw tworzące się wskutek przesuwania ich długich liści przez wiatr po piasku. Na Pustyni znajdowane są również fulguryty – do 1 m długości laski naturalnego szkła, w jakie zamienia się piasek od uderzenia piorunów.

5. Współczesne procesy morfogenetyczne

Rodzaj i natężenie procesów morfogenetycznych są uwarunkowane zróżnicowaniem form, warunkami klimatycznymi i sposobem użytkowania terenu. Do głównych procesów modelujących obszar należą procesy fluwialne i eoliczne. Rozwój większości form eolicznych został zahamowany wskutek stopniowej sukcesji roślinnej i sztucznych zalesień i nasadzeń od lat 60. XX w. Współczesne procesy deflacji, korazji i depozycji eolicznej zachodzą na niewielkiej powierzchni, i mają zasięg lokalny, transport eoliczny jest skutecznie hamowany przez roślinność. W dnie doliny Białej Przemszy największym i najintensywniejszym przeobrażeniom podlega koryto i równina zalewowa. Przeważają procesy akumulacji nad pogłębianiem koryta. Świadczą o tym mikroformy akumulacyjne w korycie (fot. 2).

Fot.-2

Fot. 2. Koryto i równina zalewowa Białej Przemszy w punkcie nr 2 (fot. M. Boniecki).

Lokalnie zachodzi erozja boczna. Sprzyja tym procesom również dostawa materiału z podcięć piaszczystych brzegów (fot. 3, 4) i niewielkie przepływy, związane z obniżeniem poziomu wód podziemnych i zanikiem źródeł na brzegach Przemszy. W górnym odcinku doliny Białej wskutek zaniku stałego odpływu. procesy fluwialne zachodzą okresowo.

Fot.-3

Fot. 3. Rozcięcie erozyjne w piaszczystym brzegu koryta Białej Przemszy w punkcie nr 2 (fot. M. Boniecki).

Fot.-4

Fot. 4. Rozcięcie erozyjne piaszczystego poziomu zasypania nad korytem Białej Przemszy w punkcie nr 2 (fot. M. Boniecki).

6. Wybrane elementy klimatu

Pustynia Błędowska nie różni się od obszarów sąsiednich pod względem warunków klimatycznych. Średnia roczna temperatura rzędu 7,50C i średnie roczne sumy opadów > 650 mm wykluczają klimatyczną genezę pustyni. Najważniejszymi elementami klimatu warunkującymi przebieg głównych potencjalnych procesów geomorfologicznych na Pustyni są wiatr i opady. Warunki anemologiczne i opadowe na Pustyni Błędowskiej są podobne jak w obszarach sąsiednich. Jednak ich dokładna charakterystyka jest niemożliwa ze względu na brak stacji i posterunków meteorologicznych, prowadzących do dziś pomiary kierunków i prędkości wiatru zarówno na samej Pustyni jak i w jej najbliższym sąsiedztwie. Najbliższe, dysponujące kilkudziesięcioletnią serią obserwacyjną (do roku 1990) znajdują się w Ząbkowicach i Olewinie. Posterunki te znajdują się w odmiennych warunkach topograficzno-morfologicznych. Stacja w Ząbkowicach leży u podnóża dowietrznego, niewysokiego stoku progu środkowotriasowego, nie stanowiącego przeszkody dla dominujących wiatrów W, co potwierdza układ osi większości wydm na pustyni. Stacja w Olewinie zlokalizowana około 70 m powyżej Pustyni, w cieniu wysokiej kuesty górnojurajskiej i w cieniu przeważających wiatrów W jest mniej reprezentatywna dla obszaru Pustyni, choć najbliżej niej położona. Na podstawie danych pomiarowych wymienionych wyżej stacji klimatycznych z lat 1961-1990 (później przekształconych w stacje opadowe), udostępnionych przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, a także zamieszczonych w pracy J. Pełki (1994) przeprowadzono charakterystykę warunków anemologicznych i opadowych w otoczeniu Pustyni.
Pustynia leży w obszarze oddziaływania zmiennych kierunków wiatru w ciągu roku. Czas wiania wiatru z jednego kierunku bez przerwy nie przekracza czterech dni. W obu stanowiskach wyraźnie dominują jednak wiatry W (Ząbkowice średnio 16,4%, w Olewinie 22,2%) oraz SW (odpowiednio 15,5% i 13,5%). Znaczny udział na obu stacjach mają też wiatry wiejące z kierunku E 13,9% i 13.8%. Łącznie wiatry z szeroko pojętego sektora W: SW-W-NW są notowane w Ząbkowicach w 43.3% przypadków, a w Olewinie w 45.5% przypadków. Z sektora E: SE-E-NE odpowiednio w 27.6 i 27.8% przypadków. Najmniejszy udział mają wiatry S (4,8%) w Ząbkowicach i NE (5,4%) w Olewinie. Zwraca uwagę duża częstość występowania ciszy: 12,7% (Olewin) do 16,0% (Ząbkowice). W Ząbkowicach wiatry z sektora zachodniego dominują podczas większości miesięcy: wiatry W w lutym i od sierpnia do października (17,1-19,5%), wiatry SW od grudnia do stycznia (19,1-19,8%), a NW między majem a lipcem (20,1-20,3%).
Natomiast w marcu, kwietniu i listopadzie dominują wiatry E (17,8-24,1%). Wiatry o największej częstości cechują się również najwyższymi średnimi prędkościami. Średnie wieloletnie prędkości wiatrów notowane w Ząbkowicach wynoszą dla sektora zachodniego 2,9 m/s (3,1 m/s z W, 3,0 m/s z SW), dla sektora wschodniego – 2,6 m/s (3.0 m/s ze E), w Olewinie dla sektora zachodniego 3,4 m/s (3,6 m/s z W, 3,3 m/s z SW), dla sektora wschodniego 3,0 m/s ( 3,4 m/s ze E). Najmniejszą średnia prędkością cechują się wiatry z SE (2,2m/s), S (2,3 m/s) i N (2,4 m/s). w Ząbkowicach i SE (2,6 m/s), S (2,7 m/s), N i NE (3,0 m/s).
Średnie prędkości wiatru nie zmieniają się w ciągu roku w szerokim zakresie. W Ząbkowicach największe średnie prędkości notowane są w okresie od lutego do maja (>2,4 m/s), z maksimum w marcu (2,9 m/s), najmniejsze w lipcu (1,9 m/s).
Dla obu posterunków widoczna jest przewaga wiatrów z zakresu prędkości < 2 m/s (44,1% w Ząbkowicach i 38,7% w Olewinie) oraz 2-5 m/s (odpowiednio 32,7% i 38,0% (Pełka 1994). Morfologicznie efektywne wiatry o prędkości >4 m/s (Borówka 1980) występują znacznie rzadziej – w Ząbkowicach 6,4%, w Olewinie – 10,54%. W przypadku wiatrów morfologicznie aktywnych na obu posterunkach jeszcze wyraźniejsza przewaga znaczenia wiatrów z sektora zachodniego, przy czym w Ząbkowicach ta przewaga jest zdecydowana, w Olewinie znaczny udział też wiatry z sektora wschodniego.
W Ząbkowicach wśród wiatrów silnych o prędkości 10-15 m/s udział wiatrów W wynosi odpowiednio 34,0%, SW –21,6%, a E –22,7%. W Olewinie również dominują wiatry W 39,8 m/s, E –23,5 m/s, SW i NW – po 10,8 m/s.. Najmniejszy udział mają w Ząbkowicach wiatry S –1,0 %, a w Olewinie SE – 1,2%.
Te same kierunki wiatru dominują wśród wiatrów bardzo silnych o prędkości > 15 m/s, W Ząbkowicach wiatry W stanowią 39,3%, SW –28,6%, E –14,3%, w Olewinie wiatry W – 43,8, SW 18,8, E i NW po 12,5%. W tym przedziale prędkości nie są reprezentowane wiatry S w Ząbkowicach i SE w Olewinie. Maksymalne prędkości wiatru dochodzą do 16 m/s. (Szczypek Wach 1993b)
Najwięcej dni z wiatrem >10 m/s występuje w lutym i marcu (w Ząbkowicach po 2,0 dni), a z wiatrem >15 m/s w marcu i sierpniu (po 0,4 dni). Dni z wiatrem o prędkości > 10 m/s brak w czerwcu , a >15 m/s w czerwcu i grudniu.
Warunki anemologiczne w obszarze Pustyni Błędowskiej zapewne niewiele odbiegają od tych, panujących na jej obrzeżach. Rozciągłość pustyni w kierunku równoleżnikowym nie powoduje odchylenia dominujących W i E kierunków wiatru. Natomiast otwarcie obszaru w kierunku zachodnim powoduje, że za najczęściej występujący i najbardziej efektywny morfologicznie. można uznać wiatr W. Większą częstość wiatrów silniejszych z sektora zachodniego w stosunku do wschodniego i pozostałych potwierdza ekspozycja stoków zawietrznych wydm i kierunek zapadania lamin piasków wydmowych. Nie stwierdzono trwałego zapisu morfogenetycznego oddziaływania wiatrów sektora E. Mikroformy powstałe wskutek oddziaływania tych wiatrów są efemeryczne i szybko przekształcane przez wiatry przeciwne. Na Pustyni, ze względu na jej płaską powierzchnię wiatr może osiągać większe prędkości w stosunku do wartości notowanych na posterunkach meteorologicznych.
Średnia liczba dni z opadem w roku jest podobna dla obu posterunków: w Olewinie wynosi 158,4, a w Ząbkowicach 160,0. Również na obu posterunkach najmniej dni z opadem (średnio < 10) notowanych jest we wrześniu i październiku, z minimum w październiku (odpowiednio w Olewinie 9,7, w Ząbkowicach 9,8 dni). Natomiast obydwa posterunki różnią się między sobą pod względem okresu z największa liczba dni z opadem. W Olewinie najwięcej takich dni notuje się średnio od grudnia do lutego (> 14,5) z maksimum w lutym (15,6 dni), w Ząbkowicach >14,5 dni z opadem jest w maju, lipcu, i od listopada do stycznia z maksimum w maju (16,0 dni).
Inaczej przedstawia się średni miesięczny rozkład liczby dni z opadem > 10 mm/dobę. Najwięcej takich dni notuje się w Olewinie od maja do sierpnia (> 2,5) z maksimum w lipcu (4,3 dni), w Ząbkowicach d czerwca do sierpnia (> 2,5 dni) z maksimum w lipcu i sierpniu (po 3,9 dni). Najmniej takich dni (< 1) w Olewinie przypada na grudzień i luty z minimum w grudniu (0,7 dnia), w Ząbkowicach w styczniu i lutym (po 0,2 dnia).
Średnie roczne sumy opadów na obrzeżach Pustyni Błędowskiej kształtują się w granicach 670 (Błędów, Ząbkowice) - 800 mm (Chechło, Klucze). Najwyższymi miesięcznymi sumami opadów cechuje się okres od maja do sierpnia, kiedy występuje najwięcej opadów o dużym natężeniu. W tym czasie średnie miesięczne sumy opadów wynoszą od 70,4 (maj) do108.8 mm (lipiec). Najniższe sumy opadów 31,3 – 34,9 mm notowane są w styczniu i lutym.
W ciągu roku jest średnio 106 dni z suchym podłożem (bez opadu i 1-2 dni po opadach). Rozkład opadów w ciągu roku w zestawieniu z rocznym rozkładem częstości i prędkości wiatru przedstawia się korzystnie jeśli chodzi o warunki dla przebiegu procesów eolicznych. Najniższe sumy opadów są zbieżne w czasie z okresem przewagi wiatrów W i SW, osiągających wówczas również największe prędkości > 10 m/s. Natomiast najwyższe sumy opadów notowane są podczas występowania wiatru o najmniejszych prędkościach. Okresem sprzyjającym procesom eolicznym, o dużej częstości wiatru i dużych prędkościach działających na suche podłoże jest okres zimowy i wczesnowiosenny. Największa częstość dni z silnym wiatrem i minimum opadów występuje w lutym. Najmniej sprzyjające warunki dla procesów eolicznych, z małymi prędkościami wiatru i wilgotnym podłożem panują latem.

7. Warunki hydrologiczne

Pierwotny poziom wód podziemnych o głębokości 2-8 m (Kozioł 1952) jest obecnie obniżony do 40-50 m (Szczypek, Wika 1985) wskutek eksploatacji rud cynkowo-ołowiowych XVI. - XVIII i odwadniania kopalń oraz prowadzonej w XX w. eksploatacji piasku na podsadzkę do kopalń. W efekcie odwodnienia zanikł pierwszy czwartorzędowo-jurajski poziom wodonośny w obszarach otaczających pustynię,
co spowodowało osuszenie stawów (Kiryk, Kołodziejczyk 1978), zanik odpływu z Jandy Stawu, gubienie wody w piaskach przez Białą Przemszę i potoki przepływające przez pustynię oraz zanik niektórych ich odcinków (górny odcinek Białej) (Szczypek, Wika 1984). Obniżenie poziomu wód podziemnych nie miało wpływu na wzrost intensywności procesów eolicznych jak również nie zahamowało tempa sukcesji roślinnej w obrębie Pustyni (Szczypek, Wika 1985).

8. Waloryzacja form terenu

Waloryzacja form rzeźby terenu została przeprowadzona na podstawie oceny ich znaczenia w skali badanego obszaru. Jako podstawowe kryteria podziału form na klasy o różnym znaczeniu przyjęto ich reprezentatywność dla obszaru mającego utożsamiać krajobraz pustynny- głównie pustyni piaszczystej oraz rolę jaką ze względu na swój kształt i rozmiary pełnią w krajobrazie, decydując o atrakcyjności turystycznej obszaru.
Wydzielono trzy grupy form (tab. 1, ryc.2):
A – formy o dużym znaczeniu, reprezentatywne dla obszarów lotnych piasków i/lub rozwijające się aktywnie, nie spotykane obecnie powszechnie w obszarach wydm śródlądowych
B – formy o średnim znaczeniu, występujące w innych obszarach wydm śródlądowych, ale ze względu na duże rozmiary czy typowe kształty i walory krajobrazowe stanowiące dużą atrakcję turystyczna.
C – formy o małym znaczeniu, występujące w innych obszarach wydm śródlądowych, nie wyróżniające się w krajobrazie ani rozmiarami ani kształtem.

Ryc. 2

Ryc. 2. Mapa waloryzacji i przewidywanych przekształceń form Pustyni Błędowskiej w obszarze planowanej ochrony czynnej.

Do pierwszej grupy, reprezentującej rzeźbę obszarów lotnych piasków można zaliczyć formy eoliczne i fluwialno-denudacyjne współcześnie rozwijające się, mobilne, lub dziś już nieaktywne, ale o specyficznych kształtach, typowych dla pustyń piaszczystych. Na Pustyni Błędowskiej ze względu na obecnie prawie całkowite zarośnięcie obszaru jak również powstanie większości form eolicznych z udziałem roślinności.- takich przykładów jest niewiele. 

Pustynia Błędowska jest jednym z wielu obszarów wydm śródlądowych , stąd też występujące tam formy eolicznych i fluwialno-denudacyjnych nie są unikatowe nawet w skali Polski. O wyjątkowości tego obszaru zadecydowały nie tyle rodzaje form eolicznych ale ich aktywność, nie spotykana na taką skalę w innych obszarach wydm śródlądowych oraz dominująca w nich w obecnych warunkach klimatycznych rola wiatru jako czynnika morfogenetycznego.
Do grupy najbardziej cennych form należą: powierzchnie deflacyjne, wydmy typu barchanów oraz źródłowy odcinek doliny Białej. Powierzchnie deflacyjne ze względu na brak utrwalenia przez roślinność są obszarami współcześnie modelowanymi przez wiatr. Aktywne procesy deflacji, korazji, transportu i depozycji eolicznej pozwalają śledzić rozwój mikroform eolicznych: bruku deflacyjnego, graniaków wiatrowych, riplemarków i języków piaszczystych.
Występujące na obrzeżach niektórych powierzchni deflacyjnych wydmy typu barchanów są jedynym na Pustyni przykładem wydm pustynnych, utworzonych bez udziału roślinności. Niewielkie, o słabo wykształconych ramionach, zostały utrwalone w inicjalnym stadium rozwoju lub tworzone były pod wpływem zmiennych kierunków wiatru. Stanowią zapis swobodnie przebiegających procesów wydmotwórczych w warunkach wybitnie suchych.
Następną formą typową dla obszarów lotnych piasków, choć w tym przypadku o uwarunkowaniach antropogenicznych jest źródłowy odcinek doliny Białej. Jest to przykład doliny okresowo odwadnianej, gubiącej wodę w piaskach. Otoczona i zasypywana piaskami wydmowymi dolina obrazuje współzależność między procesami eolicznymi i erozją wodną. Formy o średnim znaczeniu stanowią najliczniejszą grupę. Należą do nich: duże wydmy wałowe poprzeczne i podłużne oraz łukowe zarówno pojedyncze jak i złożone, ostańce deflacyjne, obniżenia deflacyjne oraz koryto Białej Przemszy.
Wśród form eolicznych tej grupy w krajobrazie najważniejszą rolę pełnią wydmy o dużych rozmiarach i regularnych kształtach, choć są to przeważnie formy wałowe, a więc nie najbardziej typowe dla wydm śródlądowych. Utrwalane od lat 60, XX w. są obecnie ustabilizowane i nieaktywne. Ich znaczenie naukowe polega na tym, że ich lokalizacja, orientacja i kształty stanowią zapis warunków i przebiegu procesów eolicznych z okresu przed ostatecznym utrwaleniem form. Obecność form dokumentuje istnienie fazy wydmotwórczej w tym obszarze. Ich orientacja i kształt oraz asymetria nachyleń stoków pozwalają odtworzyć kierunek wiatru wydmotwórczego i uwarunkowania jego działalności oraz stopień mobilności poszczególnych typów wydm. Kształty wydm złożonych wskazują na złożoność ich budowy,
zróżnicowanej mobilność lub różny wiek wchodzących w ich skład form, długotrwałość lub wielofazowość procesów wydmotwórczych i zmiany kierunku wiatru Interesujące są przykłady wydm u podnóża kuesty górnojurajskiej, o lokalizacji i kształcie wymuszonym rzeźba terenu. Natomiast wydmy wału brzeżnego swoim położeniem wyznaczają przebieg dawnej granicy między powierzchnią lotnych piasków a lasem.
Ostańce deflacyjne to rozwiewane wydmy, świadczące o zmianie rodzaju procesów eolicznych w związku ze zmianą warunków przebiegu procesów eolicznych. Są również przykładem ochronnej roli roślinności w walce z deflacja.
Duże obniżenia deflacyjne obecnie utrwalone, podobnie jak wydmy świadczą o fazie większej aktywności procesów eolicznych, zachodzących na znacznie większym obszarze niż obecnie. Ich rozmiary pozwalają oszacować ilość wywianego piasku. Odległość od wydm obniżeń deflacyjnych jest wskaźnikiem mobilności wydm lub długości trwania fazy wydmotwórczej, a pośrednio kierunku wiatru wydmotwórczego.
Duże walory krajobrazowe posiada koryto Białej Przemszy, wycięte w utworach piaszczystych z formami riplemarków rzecznych w dnie oraz aktywnie rozwijającymi się podcięciami erozji brzegów. W sąsiedztwie wałów wydmowych istnieje możliwość śledzenia współzależność między procesami eolicznymi i korytowymi.z przykładami spychania koryta przez wydmy.
Do grupy form o małym znaczeniu zaliczono formy, które nie wyróżniają się w krajobrazie. Są wśród nich niewielkie i/lub nietypowo wykształcone obniżenia deflacyjne i wydmy oraz kopczyki piaszczyste jak również płaskie fragmenty powierzchni terasowych Białej Przemszy.
Znaczenie naukowe wydm wałowych i obniżeń deflacyjnych jest identyczne jak w przypadku form dużych (o średnim znaczeniu). Natomiast wydmy kopulaste i nieregularne stanowią przykłady inicjalnego stadium rozwoju wydm lub ich fragmentacji i rozrywania. Kopczyki piaszczyste, jako formy fitogeniczne, dokumentują warunki powstania form, i rolę roślinności w rozwoju form eolicznych.
Największe znaczenie poziomu zasypania z okresu zlodowacenia Odry polega na tym, że jest ona fragmentem największego w Polsce śródlądowego obszaru piasków o dużej miąższości i jednego z największych do niedawna modelowanych przez wiatr. Natomiast poziom zalewowy pozwała śledzić przebieg współczesnego rozwoju aluwiów pozakorytowych i formowania równiny nadrzecznej.

9. Zagrożenia form w związku w wylesieniem obszaru

Bezpośrednim zagrożeniem form związanym z wycinką drzew i krzewów prowadzoną w ramach ochrony czynnej jest użycie do tego celu ciężkiego sprzętu, który może w znacznym stopniu przekształcić powierzchnię terenu, zbudowaną z mało odpornych utworów piaszczystych. Na jego oddziaływanie szczególnie narażone są wydmy, którym zagraża rozcięcie, rozczłonkowanie, a w przypadku form małych nawet zniwelowanie.
Zagrożeniem dla obecnie istniejących form po wylesieniu obszaru może okazać się zmiana warunków modelowania rzeźby terenu, a w konsekwencji uruchomienie nowych bądź intensyfikacja lub zahamowanie procesów morfogenetycznych obecnie aktywnych, co przekłada się na przekształcania, zniszczenie istniejących form lub powstanie nowych. Głównym zagrożeniem dla większości utrwalonych obecnie form zarówno objętych wylesieniem jak i położonych na obrzeżach obszaru wylesień będzie odsłonięcie luźnych utworów piaszczystych i wystawienie ich na działalność procesów morfogenetycznych - głównie eolicznych (tab. 2). Nastąpi aktywizacja działalności wiatru, gdyż jego prędkości są wystarczające do przemieszczania materiału podłoża.
Wylesienie również pośrednio wpłynie na zmianę warunków morfogenetycznej działalności wiatru. Równoleżnikowe wydłużenie obszaru wylesień utrwali istniejącą obecnie przewagę W i E kierunków wiatru, jednak w pobliżu ostrych załamań w przebiegu granicy lasu nad Białą Przemszą możliwe będą lokalne zmiany kierunku przepływu powietrza. Po wycięciu drzew zmniejszy się szorstkość powierzchni, dzięki czemu zmniejszy się spadek prędkości wiatru z wysokością i nastąpi wzrost prędkości wiatru w warstwie przygruntowej, co oznacza wzrost intensywności deflacji i transportu eolicznego w centralnej
części obszaru. Natomiast na jego obrzeżach wzdłuż nowej granicy lotnych piasków i lasu. zaznaczy się spadek prędkości wiatru. Wpływ na wzrost efektywności procesów eolicznych będzie miało również zwiększenie powierzchni oddziaływania wiatru. W związku z wylesieniem nastąpi także zmiana warunków opadowych, a więc i wilgotności podłoża. Wycięcie drzew spowoduje spadek wilgotności
powietrza i częstości opadów. Przyspieszeniu ulegnie okres topnienia pokrywy śnieżnej, dzięki czemu wydłużeniu ulegnie okres z suchym podłożem, sprzyjającym procesom eolicznym. Może to oznaczać zwiększenie roli w rozwoju form eolicznych - wiatrów E osiągających największa częstość występowania wiosną. Zmiany wilgotności powietrza i gruntu będą częściowo rekompensowana wzrostem dostawy wilgoci z rosy, tworzącej się wskutek intensywnego nocnego wypromieniowania ciepła z nagrzanej piaszczystej powierzchni Pustyni.
Na odsłoniętej powierzchni luźnych piasków nastąpi uruchomienie procesów eolicznych, a zwiększenie obecnie istniejącego obszaru deflacji i wzrost prędkości wiatru wpłyną na ich intensyfikację. Będzie to skutkowało wzrostem długości transportu eolicznego z możliwością wynoszenia piasku poza obszar pustyni bezpośrednio przez wiatr i za pośrednictwem rzek, zmianą rozmiarów i przestrzennego rozkładu stref deflacji i depozycji oraz uruchomieniem wydm. Wiatr odzyska rolę najważniejszego czynnika morfogenetycznego w transformacji rzeźby terenu, a największym zagrożeniem dla zachowania form w obecnym stanie będzie uruchomienie procesów eolicznych w ich obrębie i w obszarach przyległych. lub wzrost intensywności procesów w obszarach obecnie wylesionych.

10. Prognoza zmian form po wylesieniu obszaru

Po wylesieniu obszaru większość występujących w badanym obszarze form terenu ulegnie przekształceniu w związku ze zmianą warunków lub procesówmorfogenetycznych. Wielkość i rodzaj przekształceń będzie uzależniona od genezy i lokalizacji form.
Ze względu na stopień przewidywanych przekształceń można podzielić formy na kilka grup (tab. 2, ryc. 2):
- Nie zagrożonych przekształceniem
- Zagrożonych przekształceniem: zmianą rozmiarów, zmianą kształtu, zmianą rozmiarów i kształtu lub zmianą rozmiarów, kształtu i lokalizacji
- Zagrożonych zniszczeniem lub zmianą rozmiarów, kształtu i lokalizacji.
Zmianom nie ulegną jedynie formy które pozostaną nadal utrwalone i oddalone od wylesionego obszaru o co najmniej 200-250 m. Na tym dystansie licząc od brzegu w głąb lasu może jeszcze zachodzić transport materiału eolicznego w ilości mającej wpływ na zmiany ukształtowania terenu.
Do tej grupy form należy część brzeżnych wałów wydmowych, położonych zarówno poza granicą badanego obszaru na południu, jak i wały brzeżne wraz z wydmami, obniżeniami deflacyjnymi oraz fragmentem równiny terasowej ze zlodowacenia Odry na północy i wschodzie badanego obszaru, gdzie przewiduje się pozostawienie ochronnych pasów leśnych.
Pozostałe formy narażone będą na różnego rodzaju przekształcenia. Najmniejsze zmiany będą polegały jedynie na zmianie (wzroście) rozmiarów form. Do tej grupy form należą wydmowe wały brzeżne położone bezpośrednio wzdłuż południowej i północnej granicy lasu z obszarem wylesionym, gdzie wskutek wzrostu tarcia wiatr tracąc prędkość będzie deponował transportowany piasek. W podobnej sytuacji będą wydmy u podnóża kuesty górnojurajskiej, usytuowane w strefie spadku prędkości wiatru przed przeszkodą terenową. Podobnym zmianom związanym z uruchomieniem dostawy
piasku będą podlegały również zespoły kopczyków piaszczystych i powierzchnia terasy ze zlodowacenia Odry tuż poza południową granica wylesionego obszaru. Wzrost dostawy piasku do poziomu zalewowego Białej Przemszy w jej odcinkach przylegających do obszarów wylesionych może skutkować wzrostem wysokości i szerokości równiny zalewowej. Na zmiany kształtu narażona jest powierzchnia zasypania z okresu zlodowacenia Odry. Po wylesieniu przekształci się ona w czynne pole deflacyjne. Efektem ożywienia procesów eolicznych będzie zapewne rozwój nowych form niszczącej i akumulacyjnej działalności wiatru (bruku deflacyjnego, graniaków, pokryw piaszczystych, nebek, wydm), jak to obserwuje się w piaskowni w Bukownie (Szczypek 1988, 1994, Szczypek, Wach 1991, 1993a, 1995a, 1995b). Piasek będzie przemieszczać się głównie nawschód – północny wschód , zgodnie z dominującymi SW-W kierunkami wiatru. Jego depozycja będzie zachodziła głównie wzdłuż granicy pustyni i lasu. Wzdłuż brzegu lasu zaczną tworzyć się nowe brzeżne wały wydmowe. Zwiększą się deniwelacje obecnie niemal płaskiej powierzchni, przy jej bardzo powoli postępującym obniżaniu, zachodzącym wskutek wywiewania i wynoszenia piasku poza obszar Pustyni - od jej centrum ku otaczającym lasom i dolinie Przemszy. Swoje rozmiary i kształt zmienią powierzchnie i obniżenia deflacyjne. Powierzchnie deflacyjne ulegną powiększeniu o sąsiednie wylesione obszary co uwarunkuje wzrost intensywności działających obecnie procesów eolicznych oraz możliwość depozycji eolicznej, lokalnie związanej z nasuwaniem się wydm. Zmieni się więc ukształtowanie powierzchni. Również nieczynne obecnie obniżenia deflacyjne wskutek uruchomienia procesów eolicznych mogą powiększyć swoja powierzchnię, głębokość, a lokalnie, w pobliżu ostrych załamań granicy lasu może nastąpić również zmiana orientacji form.
Uruchomione w obszarze wylesionym procesy eoliczne obejmą swoim oddziaływaniem również przyległy źródłowy odcinek doliny Białej. Wzrost dostawy piasku przenoszonego bezpośrednio przez wiatr jak również osuwającego się ze stoków otaczających wydm do doliny przy braku stałego odwodnienia będzie prowadziło do nadbudowy jej zboczy i podwyższenia dna z możliwością zwężenia i wzrostu krętości łożyska rzeki.
Na zmiany rozmiarów, kształtu i lokalizacja narażone będą wydmy położone w centrum wylesionego obszaru. Na te zmiany będzie miało wpływ zarówno uruchomienie procesów eolicznych w obszarach przyległych jak i w obrębie samych wydm, które przekształcą się w formy ruchome. Z mobilnością wydm wiąże się możliwość zmiany położenia, kształtu, rozmiarów. Kierunek tych zmian jest trudny do przewidzenia. W ich prognozowaniu nie można opierać się na wynikach porównań rozmieszczenia i kształtu wydm, analizowanych od 1958 r. (Alexandrowiczowa 1962) w kolejnych latach: 1973,
1981 (Szczypek, Wika 1984), 1987 r. (Szczypek i in. 2001), do stanu obecnego, wykazujących niewielkie różnice, gdyż w tym okresie czasu postępowało stopniowe utrwalanie wydm.
Można jednak przypuszczać, że formy duże, podobnie jak w przeszłości nie będą odznaczać się dużą mobilnością. Prawdopodobnie powiększa swoje wymiary, przy niezmienionym zasadniczo kształcie, skomplikuje się jedynie ukształtowanie ich części grzbietowych. Formy mniejsze, bardziej ruchliwe mogą łączyć się w formy złożone lub ulegać rozrywaniu. Możliwa również będzie zmiana orientacji form pod wpływem lokalnie przeważającego kierunku wiatru odmiennego od wiatru wydmotwórczego. Wydmy złożone, szczególnie takie w skład których wchodzą formy różnego typu (podłużne, poprzeczne, łukowe) prawdopodobnie będą cechowały się zróżnicowaniem mobilności w swoim obrębie, co może prowadzić do fragmentacji lub skomplikowania kształtu form oraz zmiany orientacji elementów nie zgodnych z obecnym kierunkiem wiatru.
Dużym zmianom może ulec koryto Białej Przemszy w odcinku przylegającym bezpośrednio do obszaru wylesionego i/lub oddzielonym od niego jedynie wąskim poziomem zalewowym. Wzrost dostawy piasku przenoszonego do koryta bezpośrednio przez wiatr jak również osuwającego się ze stoków wydm i z podcięć erozyjnych piaszczystego brzegu może skutkować wzrostem obciążenia rzeki, rozwój akumulacyjnych form korytowych, spłyceniem i lokalnie zwężeniem koryta rzecznego zmianami jego przebiegu w planie ze wzrostem krętości, spychaniem nurtu i rozwojem podcięć erozyjnych brzegów.
Całkowitym zniszczeniem lub przekształcenie w inny typ form zagrożone są jedynie zespoły kopczyków piaszczystych i ostańce deflacyjne. Pozbawione ochronnej szaty roślinnej mogą ulec rozwianiu lub przekształcą się w formy wydmowe. Na rozwiewanie i całkowite zniszczenie narażone będą głównie formy położone w centralnej części pustyni, gdzie dominującym procesem będzie deflacja. W obszarach położonych bliżej granicy lasu formy będą raczej nadbudowywane, mogą zmieniać swoje kształty, łączyć się ze sobą, a nawet przekształcać w wydmy.

Porównując stopień zagrożenia i skalę przewidywanych zmian form terenu z ich wartością należy stwierdzić, że uruchomienie procesów eolicznych nie będzie stanowiło zagrożenia dla rzeźby obszaru wylesionego. Całkowitemu zniszczeniu mogą ulec jedynie najmniej wartościowe formy kopczyków piaszczystych i ostańców deflacyjnych o średniej wartości. Poza tym istnieje duże prawdopodobieństwo, że przynajmniej część z nich przekształci się w bardziej typowe dla obszarów lotnych piasków formy wydmowe. Najcenniejsze z obecnie istniejących form - powierzchnie deflacyjne znajdą bardziej sprzyjające warunki do rozwoju. Podobnie wydmy uformowane ostatecznie w ciągu drugiej połowy XX w. z udziałem roślinności będą mogły rozwijać się swobodnie, podobnie jak na pustyniach. Dlatego wszelkie zmiany na które formy są narażone w związku z wylesieniem można uznać za pozytywne, zmierzające w kierunku przywrócenia obszarowi pustynnego krajobrazu. Zwiększy się zatem jego atrakcyjność pod
względem naukowym, dydaktycznym i turystycznym jako unikatowego w skali europejskiej krajobrazu.
Uruchomienie procesów eolicznych nie powinno stanowić również zagrożenia dla obszarów przyległych. Obszar ochrony czynnej otoczony jest ze wszystkich stron lasami Przy średniej intensywności transportu eolicznego piasek z Pustyni będzie wynoszony na zewnątrz na małe odległości 200-250 m od brzegu lasu, w zależności od wysokości drzew i ich składu gatunkowego. Najsłabiej zatrzymują wiatr drzewostany niskie i sosnowe.
Podczas wiatru o bardzo dużych prędkościach niewielka część najdrobniejszego materiału może być przenoszona ponad koronami drzew. na większą odległość. Ilości wynoszonego z Pustyni piasku są minimalne, o czym świadczą pobliskie zwały sztolni Pileckiej, które przez 300 lat swego istnienia nie zostały przysypane piaskiem, choć przylegają do Pustyni (Przemycki 1929). Nie należy również spodziewać się tak intensywnego wynoszenia piasku poza pustynię jakie zachodziło podczas występujących jeszcze w latach 20, 30 XX w. burz piaskowych (Sosnowski 1947). Zjawiska te występowały na znacznie większej od obecnej powierzchni lotnego piasku i przy mniejszej zwartości otaczających lasów. Piasek był wówczas przenoszony nad lasem na odległość do 1 km do drogi Klucze-Papiernia (Szczypek, Wach
1991). W przeszłości jednak nigdy piasek pustynny nie zagrażał Kluczom zasypywaniem (Szczypek i in. 2001) Wydaje się, że również obecnie rewitalizacja Pustyni nie będzie stanowić zagrożenia dla sąsiednich zagospodarowanych terenów.

11. Zalecenia ochronne

Głównym celem podejmowanych zabiegów ochronnych jest przywrócenie Pustyni uzasadniającego jej nazwę. specyficznego krajobrazu z formami charakterystycznymi dla obszarów lotnych piasków. Plan ochrony powinien zapewnić najkorzystniejsze warunki rozwoju procesów i form eolicznych w obszarze ochrony czynnej oraz zabezpieczyć otaczające tereny przed negatywnymi skutkami ich uruchomienia. W tym celu powinien uwzględnić skalę wyrębu, rodzaj zastosowanego sprzętu mechanicznego oraz właściwe zagospodarowanie powierzchni wylesionych.
W obszarze ochrony czynnej wskazane byłoby zachowanie ochronnych pasów leśnych szerokości kilkuset metrów wzdłuż koryta i współcześnie formowanego poziomu zalewowego Białej Przemszy oraz na przedpolu wału wydmowego sąsiadującego z doliną Białej w celu ich ochrony przed wzmożoną depozycją piasku. Od wschodu szerokość kompleksu leśnego wydaje się wystarczająca dla zapobiegania przenoszeniu piasku na teren Kluczów.
W obszarze odtwarzanej pustyni odsłonięcie 50% powierzchni wydm wystarcza do uruchomienia tych form, ale żeby ich rozwój prowadził do przekształcenia w formy o kształtach zbliżonych do pustynnych (np. barchanów) konieczne jest całkowite usuniecie szaty roślinnej zarówno na wydmach jak i w ich otoczeniu. Natomiast zachowanie zespołów kopczyków piaszczystych oraz ostańców deflacyjnych w obecnym stanie wymaga zachowania kęp roślinności w ich obrębie. Formy te jednak należą do powszechnie występujących i nie wymagają szczególnej ochrony. Jeśli ze względu na zachowanie niektórych gatunków roślin rozważane jest zachowanie fragmentów leśnych to powinny one mieć one formę luźnych zadrzewień, grup drzew, które stabilizują piasek na niewielkiej powierzchni z pominięciem dużych wydm i obniżeń międzywydmowych. Spośród obecnie występujących gatunków drzew i krzewów najlepiej stabilizuje piasek wierzba piaskowa i kaspijska (Szczypek, Wika 1985).
Przy karczunku drzew niedopuszczalne jest użycie ciężkiego sprzętu na wydmach, aby nie doprowadzić do fragmentacji lub nawet zniwelowania tych form. Przy ścince drzew bardzo ważne jest usunięcie pni szczególnie na stokach dowietrznych wydm, dla uchronienia ich przed tworzeniem lokalnych ognisk deflacji, deformujących kształt form. Dla uruchomienia piasku konieczne będzie również usuniecie ściółki, która na znacznej powierzchni gruba warstwą przykrywa piasek.
Po wylesieniu zagrożeniem dla swobodnego przebiegu procesów eolicznych i rozwoju form eolicznych będzie zarastanie otwartych miejsc piaszczystych. Naturalnej sukcesji roślinnej sprzyja duże zanieczyszczenie piasku pustyni pyłami przemysłowymi, które użyźniają glebę (Łaskawiec, 2003). Konieczna więc będzie sukcesywna ochrona przed zarastaniem pustyni, powodującym maskowanie form
Innym zagrożeniem jest presja turystyczna., przejawiającą się tworzeniem zagłębień deflacyjnych w obrębie wydm, zapoczątkowujących ich rozczłonkowywanie. Istotne będzie właściwe wytyczenie szlaków turystycznych, z ominięciem wydm. techniczne zabezpieczenie ścieżek turystycznych, zakaz wjazdu na drogi nieutwardzone, ograniczenia ruchu turystycznego oraz brak ingerencji poza szlakami turystycznymi.